Η ελευθερία του λόγου και η προστασία του κύρους της δικαιοσύνης συναντώνται συχνά σε ένα σημείο έντασης. Από τη μία πλευρά, η δικαιοσύνη, ως θεμέλιο του κράτους δικαίου, χρειάζεται την εμπιστοσύνη του κοινού. Από την άλλη, η εμπιστοσύνη αυτή δεν μπορεί να οικοδομηθεί χωρίς δημόσια συζήτηση και -ενίοτε- οξεία κριτική.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου δεν αντιμετωπίζει την ένταση αυτή με γενικές διακηρύξεις. Την ρυθμίζει με κριτήρια στάθμισης.
Στον χρόνο που μου έχει διατεθεί, θα παρουσιάσω δύο αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου που εγκαθιδρύουν αυτά τα κριτήρια στάθμισης, από αντίστοιχες αφετηρίες.
Πρώτη αφετηρία: η ελευθερία του λόγου των δικαστών
Η απόφαση, η Danilet κατά Ρουμανίας, του Τμήματος Ευρεία σύνθεσης, εξεδόθη πριν ένα μήνα ακριβώς, και αφορά ειδικώς την ελευθερία του λόγου των δικαστών στα κοινωνικά δίκτυα.
Κατά τον κρίσιμο χρόνο, ο προσφεύγων ήταν δικαστής σε επαρχιακό δικαστήριο της Ρουμανίας, γνωστός για την ενεργό συμμετοχή του στις συζητήσεις περί δημοκρατίας και κράτους δικαίου. Τον 2019 δημοσίευσε δύο μηνύματα στον λογαριασμό του στο Facebook, ο οποίος είχε περίπου 50.000 ακολούθους. Κατόπιν των δημοσιεύσεων αυτών, το πειθαρχικό τμήμα του Ανώτατου Δικαστικού Συμβουλίου του επέβαλε την κύρωση της μείωσης των αποδοχών του κατά 5% για δύο μήνες, επειδή δεν τήρησε το καθήκον αυτοσυγκράτησης. Το πειθαρχικό τμήμα έκρινε ότι το πρώτο από τα επίμαχα μηνύματα αμφισβητούσε την αξιοπιστία των θεσμών διότι υπαινισσόταν ότι αυτοί ελέγχονταν από την πολιτική τάξη και πρότεινε την παρέμβαση του στρατού για την προστασία της δημοκρατίας· ως προς το δεύτερο μήνυμα, εκτίμησε ότι η γλώσσα που χρησιμοποίησε ο προσφεύγων ήταν χυδαία και υπερέβαινε τα όρια της ευπρέπειας. Τα πορίσματα αυτά επιβεβαιώθηκαν από το Ανώτατο Δικαστήριο της Ρουμανίας.
Ενώπιον του Στρασβούργου, ο προσφεύγων πρόβαλε παραβίαση του δικαιώματος στην ελευθερία έκφρασης. Με την απόφασή του (της 20ής Φεβρουαρίου 2024), Τμήμα του Δικαστηρίου διαπίστωσε παραβίαση με 4 ψήφους έναντι τριών. Το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης κατέληξε στο ίδιο συμπέρασμα με ψήφους 10 έναντι επτά. Επισήμανε ότι οι επίμαχες δηλώσεις αφορούσαν ζητήματα γενικού ενδιαφέροντος και η καταγγελλόμενη επέμβαση δεν ανταποκρινόταν σε «επιτακτική κοινωνική ανάγκη» (αρχή της αναλογικότητας).
Η απόφαση αυτή είναι σημαντική διότι το Στρασβούργο επιβεβαίωσε και εδραίωσε τις αρχές που απορρέουν από τη νομολογία του, ορίζοντας σειρά κριτηρίων στάθμισης ανάμεσα στην ελευθερία έκφρασης των δικαστών και στο καθήκον τους για αυτοσυγκράτηση.
Τα κριτήρια που όρισε το Στρασβούργο είναι τα εξής:
1) Το περιεχόμενο και η μορφή των δηλώσεων.
Ως προς ιδίως τη μορφή των χρησιμοποιούμενων εκφράσεων, υπογραμμίστηκε το καθήκον των δικαστών να επιδεικνύουν περίσκεψη και προσοχή ως προς τον τόνο και τη γλώσσα που χρησιμοποιούν. Επιπλέον, η σαφήνεια της χρησιμοποιούμενης γλώσσας είναι ουσιώδες σημείο, διότι θα πρέπει να αποφεύγονται οι πολλαπές ερμηνείες που αποδυναμώνουν την εμπιστοσύνη στους δικαστές.
2) Το πλαίσιο των επίμαχων δηλώσεων και η ιδιότητα την οποία επικαλείται ο συντάκτης τους.
Το ιστορικό πλαίσιο έχει ιδιαίτερη σημασία κατά τη στάθμιση των συγκρουόμενων δικαιωμάτων και συμφερόντων, λαμβανομένης ιδίως υπόψη της χρονικής απόστασης από τα σχολιαζόμενα γεγονότα. Επιπλέον, παρότι η ιδιότητα την οποία επικαλείται ο δικαστής που διατυπώνει τις επίμαχες δηλώσεις σε δεδομένο πλαίσιο μπορεί πράγματι να ληφθεί υπόψη στη στάθμιση αυτή (η νομολογία του Δικαστηρίου παρέχει αυξημένη προστασία στην ελευθερία έκφρασης δικαστών που κατέχουν ορισμένες υψηλές θέσεις στο δικαστικό σύστημα, των οποίων οι δημόσιες τοποθετήσεις συχνά υποκινούνται από τη βούληση προστασίας του συστήματος αυτού), αυτό δεν σημαίνει ότι οι «απλοί» δικαστές και εισαγγελείς δεν μπορούν να εκφράζονται δημοσίως για ζητήματα γενικού ενδιαφέροντος.
3) Οι επιπτώσεις των επίμαχων δηλώσεων.
Ειδικότερα, στα εθνικά δικαστήρια εναπόκειται να διακρίνουν μεταξύ δηλώσεων δικαστή σε ανοικτά μέσα κοινωνικής δικτύωσης (και, επομένως, προσβάσιμα σε απεριόριστο αριθμό χρηστών) και δηλώσεων σε κλειστά μέσα, περιορισμένα σε ιδιωτικό κύκλο «φίλων», ή ακόμη κλειστά για το κοινό και προσβάσιμα μόνο σε επαγγελματίες του δικαίου.
4) Η βαρύτητα της κύρωσης.
Στο σημείο αυτό, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη το αποτρεπτικό αποτέλεσμα που θα μπορούσε να έχει η κύρωση όχι μόνο στον ίδιο τον δικαστή αλλά και στο σύνολο του επαγγέλματος.
5) Ο σεβασμός των δικονομικών εγγυήσεων.
Κάθε δικαστής, που διώκεται πειθαρχικά λόγω εκδήλωσης της ελευθερίας έκφρασης σε κοινωνικό δίκτυο, πρέπει να διαθέτει αποτελεσματικές και επαρκείς εγγυήσεις έναντι της αυθαιρεσίας, συμπεριλαμβανομένης ιδίως της δυνατότητας ελέγχου του επίμαχου μέτρου από ανεξάρτητο και αμερόληπτο όργανο, αρμόδιο να εξετάσει όλα τα συναφή πραγματικά και νομικά ζητήματα. Σύμφωνα δε με την εξίσου πρόσφατη απόφαση Τσατάνη κατά Ελλάδας, που ακολουθεί σχετική νομολογία του Λουξεμβούργου, οι δικονομικές εγγυήσεις καλύπτουν και την προδικασία.
Δεύτερη αφετηρία: ο επικριτικός λόγος έναντι των δικαστών
Σχετική εδώ είναι η απόφαση Κατράμη κατά Ελλάδας του 2007. Η προσφεύγουσα ήταν δημοσιογράφος. Σε άρθρο της κατήγγειλε συγκεκριμένες δικονομικές παραλείψεις του ανακριτή δικαστή σε ποινική υπόθεση που αφορούσε την αδελφή της.
Δύο στοιχεία είναι κρίσιμα:
1) Τα γεγονότα στα οποία βασίστηκε η κριτική δεν κρίθηκαν ψευδή από τα εθνικά δικαστήρια.
2) Ο τρόπος έκφρασης ήταν οξύς και σατιρικός, με χαρακτηρισμούς όπως «επίορκος» και «καραγκιόζης».
Αρχικά κατηγορήθηκε για συκοφαντική δυσφήμηση αλλά το Εφετείο μετέτρεψε την κατηγορία σε εξύβριση και της επέβαλε ποινή φυλάκισης ενός έτους με αναστολή.
Το σημείο αυτό είναι κομβικό. Δεν έχουμε απλώς αστική ευθύνη ή χρηματική κύρωση. Έχουμε ποινική καταδίκη με στερητική της ελευθερίας ποινή, έστω και με αναστολή.
Πριν φτάσουμε στη στάθμιση, το Στρασβούργο επαναλαμβάνει τρεις πάγιες αρχές:
1) Ο Τύπος λειτουργεί ως θεματοφύλακας της δημοκρατίας. Η αποστολή αυτή καλύπτει και την κριτική της δικαστικής λειτουργίας.
2) Γεγονότα και αξιολογικές κρίσεις. Το ΕΔΔΑ διακρίνει αυστηρά γεγονότα, που επιδέχονται απόδειξη αλήθειας, και αξιολογικές κρίσεις, που δεν αποδεικνύονται, αλλά απαιτούν επαρκή πραγματική βάση. Η παράλειψη αυτής της διάκρισης οδηγεί συχνά σε παραβίαση του άρθρου 10.
3) Κριτική της δικαιοσύνης. Η λειτουργία της δικαιοσύνης είναι ζήτημα γενικού ενδιαφέροντος. Ταυτόχρονα, το Δικαστήριο αναγνωρίζει ότι οι δικαστές δεσμεύονται από καθήκον αυτοσυγκράτησης και δεν μπορούν να απαντούν δημόσια. Αυτό δεν αποκλείει την κριτική αλλά επιβάλλει προσεκτική στάθμιση.
Όσον αφορά την στάθμιση, το Στρασβούργο διατύπωσε 5 κριτήρια:
1) Η φύση του λόγου (γεγονότα ή αξιολογικές κρίσεις).
Το Στρασβούργο έκρινε ότι οι επίμαχες εκφράσεις ήταν αξιολογικές κρίσεις. Τα εθνικά δικαστήρια δεν εξέτασαν αν αυτές οι κρίσεις είχαν πραγματική βάση, παρότι αναγνώρισαν ότι τα υποκείμενα γεγονότα δεν ήταν ψευδή.
2) Το πλαίσιο και όχι το απομονωμένο ύφος.
Το Στρασβούργο απορρίπτει την αποσπασματική προσέγγιση. Το ύφος πρέπει να αξιολογείται μέσα στο συνολικό κείμενο και στο πλαίσιο της δημόσιας συζήτησης. Στην Κατράμη, τα εθνικά δικαστήρια απέκοψαν τον τόνο από τα πραγματικά περιστατικά που καταγγέλλονταν.
3) Το δημόσιο ενδιαφέρον.
Η κριτική αφορούσε τον χειρισμό ποινικής υπόθεσης, δικονομικές εγγυήσεις και τη λειτουργία της δικαιοσύνης. Άρα, βρισκόταν στον πυρήνα του δημόσιου ενδιαφέροντος. Το γεγονός ότι ο λόγος ήταν οξύς δεν αναιρεί τον δημόσιο χαρακτήρα του.
4) Η βαρύτητα της κύρωσης (κοινό κριτήριο με Danilet)
Το Δικαστήριο θέτει σαφή όρια: ποινή φυλάκισης είναι συμβατή με την ΕΣΔΑ μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις (π.χ. λόγος μίσους, υποκίνηση βίας). Στην Κατράμη δεν υπήρχε τέτοια περίπτωση. Επιπλέον, υπήρχαν αστικά μέσα προστασίας της φήμης του δικαστή, τα οποία ήδη είχαν κινηθεί. Άρα, η ποινική κύρωση δεν ήταν αναγκαία.
5) Το αποτρεπτικό αποτέλεσμα.
Το Στρασβούργο εξετάζει το μήνυμα ως προς όλους: μια καταδίκη σαν αυτή της Κατράμη μπορεί να αποθαρρύνει τη δημοσιογραφική κριτική της δικαιοσύνης στο σύνολό της. Για τον δικαστή, αυτό σημαίνει ότι η στάθμιση είναι θεσμική, όχι προσωπική.
Το Δικαστήριο καταλήγει ότι δεν υπήρχε εύλογη σχέση αναλογικότητας, η ποινική καταδίκη ήταν δυσανάλογη και συνεπώς διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 10 ΕΣΔΑ. Η απόφαση δεν νομιμοποιεί την προσβολή των δικαστών. Νομιμοποιεί, όμως, την αυστηρή και ακόμη και προκλητική κριτική, όταν βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα και η αντίδραση της έννομης τάξης υπερβαίνει το αναγκαίο μέτρο.
Επίλογος
Ο δικαστής «μιλάει μόνο με τις αποφάσεις του»; Βεβαίως, μιλάει με τις αποφάσεις του αλλά, ταυτόχρονα, επικοινωνεί τις αποφάσεις του: με την οργάνωση αξιόπιστης βάσης δεδομένων της νομολογίας του και με την χρήση των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας στο διαδίκτυο. Είναι χαρακτηριστικό ότι το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, διά του Προέδρου του, επικοινώνησε στο κοινό, με ολιγόλεπτα βιντεάκια στο διαδίκτυο, τις τρεις σημαντικές αποφάσεις που εξέδωσε το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης του την 18η Δεκεμβρίου 2025. Εξίσου σημαντικό είναι ότι ο Γαλλικός Άρειος Πάγος, όπως ειπώθηκε από τον Πρόεδρό του κατά την έναρξη του τρέχοντος δικαστικού έτους, επικοινωνεί την επίκαιρη νομολογία του με εβδομαδιαία ηλεκτρονικά μηνύματα σε λίστα χιλιάδων αποδεκτών, που έχει καταρτίσει με δική του πρωτοβουλία. Μήπως, ήλθε η ώρα και τα Ανώτατα Ελληνικά Δικαστήρια να ξανασκεφτούν την ετήσια έναρξη του δικαστικού έτους ως ευκαιρία σύγχρονης -ενεργούς- επικοινωνίας με το κοινό και να την απεγκλωβίσουν από τον μονοδιάστατο θρησκευτικό της χαρακτήρα;
Γιάννης Κτιστάκις, Πρόεδρος Τμήματος στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου
Ομιλία του Γιάννη Κτιστάκι, Πρoέδρου Τμήματος στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, στην εκδήλωση που διοργάνωσαν το Ίδρυμα Θεμιστοκλή & Δημήτρη Τσάτσου – Κέντρο Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου και η Ένωση Ελλήνων Συνταγματολόγων, σε συνεργασία με την Ένωση Διοικητικών Δικαστών, τον Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών και το Μορφωτικό Ίδρυμα της ΕΣΗΕΑ, με τίτλο «Τα όρια της ελευθερίας του λόγου των δικαστών και των (επι)κριτών τους».
