Η τεχνητή νοημοσύνη συνιστά μία από τις σημαντικότερες τεχνολογικές μεταβολές του 21ου αιώνα καθόσον η ικανότητά της να παράγει κείμενα, να αναλύει δεδομένα, να επεξεργάζεται πληροφορίες και να εκτελεί εργασίες που μέχρι πρότινος απαιτούσαν ανθρώπινη κρίση μετασχηματίζει ήδη την οικονομία, την παραγωγή και την αγορά εργασίας. Το ερώτημα που αναδύεται με αυξανόμενη ένταση αφορά τον άνθρωπο ως προς το εάν μία επιχείρηση δύναται να απολύσει έναν εργαζόμενο επειδή ένας αλγόριθμος μπορεί να εκτελέσει τα καθήκοντά του ταχύτερα και με μικρότερο κόστος.
Η συζήτηση αυτή έλαβε πρόσφατα ιδιαίτερες διαστάσεις στην Κίνα. Δικαστικές αποφάσεις έκριναν ότι η απλή αντικατάσταση ενός εργαζομένου από σύστημα τεχνητής νοημοσύνης δεν αρκεί για να θεμελιώσει νόμιμη απόλυση. Τα δικαστήρια αντιμετώπισαν την τεχνολογική επιλογή του εργοδότη ως επιχειρηματική απόφαση και όχι ως αντικειμενική μεταβολή των συνθηκών εργασίας που θα δικαιολογούσε αυτομάτως την καταγγελία της σύμβασης. Με τον τρόπο αυτό διαμορφώνεται ένα νέο νομολογιακό ρεύμα που επιχειρεί να θέσει όρια στην ανεξέλεγκτη τεχνολογική υποκατάσταση του ανθρώπινου δυναμικού.
Η εξέλιξη αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία εάν συγκριθεί με όσα συμβαίνουν σε άλλες χώρες. Για παράδειγμα, στις Ηνωμένες Πολιτείες η αντικατάσταση εργαζομένων από συστήματα τεχνητής νοημοσύνης θεωρείται κατά κανόνα θεμιτή επιχειρηματική πρακτική, εφόσον τηρούνται οι γενικές διατάξεις της εργατικής νομοθεσίας.
Η λογική που επικρατεί είναι ότι η τεχνολογική πρόοδος αποτελεί εργαλείο αύξησης της παραγωγικότητας και ενίσχυσης της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων και η κοινωνική προστασία του εργαζομένου παραμένει δευτερεύον ζήτημα έναντι της οικονομικής αποτελεσματικότητας.
Η Ευρώπη ακολουθεί διαφορετική πορεία με το ευρωπαϊκό εργατικό δίκαιο που παραδοσιακά στηρίζεται στην αρχή της κοινωνικής προστασίας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Παρότι δεν υφίσταται σήμερα γενική απαγόρευση απολύσεων λόγω τεχνητής νοημοσύνης, πολλές έννομες τάξεις απαιτούν από τον εργοδότη να εξετάζει εναλλακτικές λύσεις, να προχωρεί σε διαβούλευση με τους εργαζομένους και να τηρεί συγκεκριμένες εγγυήσεις πριν από κάθε αναδιάρθρωση προσωπικού. Το ζήτημα όμως παραμένει ανοιχτό και αναμένεται να απασχολήσει έντονα τα ευρωπαϊκά δικαστήρια τα επόμενα χρόνια.
Πίσω από τη νομική διάσταση αναδύεται ένα βαθύτερο κοινωνικό ερώτημα που αφορά στο ποια είναι τελικά η θέση του ανθρώπου σε μία οικονομία όπου η γνώση, η ανάλυση και η παραγωγή περιεχομένου μπορούν να εκτελούνται από μηχανές;
Κατά βάση η εργασία αποτελεί το μέσο βιοπορισμού και δευτερευόντως αποτελεί παράγοντα κοινωνικής συμμετοχής, προσωπικής εξέλιξης και ανθρώπινης αξιοπρέπειας και η πλήρης υποκατάσταση της ανθρώπινης εργασίας από αλγοριθμικά συστήματα δεν επηρεάζει μόνο το εισόδημα των πολιτών αλλά νομοτελειακά επηρεάζει τη συνοχή των κοινωνιών και τη δομή των δημοκρατικών θεσμών.
Η τεχνολογική πρόοδος ασφαλώς και δεν πρέπει να αναστέλλεται. Ωστόσο, κάθε τεχνολογική επανάσταση δεν θα πρέπει να μειώνει και να αποκλείει την ανθρωπότητα από νέες δυνατότητες και από το να βελτιώσει το βιοτικό επίπεδο εκατομμυρίων ανθρώπων.
Πιστεύω ότι η πρόκληση της εποχής μας, έγκειται στην εξεύρεση ισορροπίας μεταξύ καινοτομίας και κοινωνικής δικαιοσύνης για να μπορέσουν να λειτουργούν με δίκαιο τρόπο συνδυαστικά, καθότι εάν η κοινωνία και οι τεχνολογικοί κολοσσοί αντιμετωπίσουν τον άνθρωπο ως αναλώσιμο εξάρτημα της παραγωγικής διαδικασίας, τότε νομοτελειακά η τεχνητή νοημοσύνη θα μετατραπεί από εργαλείο προόδου σε μηχανισμό κοινωνικού αποκλεισμού και εχθρό της κοινωνίας.
Αναντίρρητα η τεχνητή νοημοσύνη έχει ήδη αλλάξει την αγορά εργασίας και εξαιτίας αυτής της μεταβολής των συνθηκών, το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν το δίκαιο θα παραμείνει θεατής των εξελίξεων ή εάν θα διαμορφώσει νέες εγγυήσεις που θα προστατεύουν τον άνθρωπο απέναντι σε μία τεχνολογική μετάβαση άνευ ιστορικού προηγουμένου. Η απάντηση που θα δοθεί τα επόμενα χρόνια θα καθορίσει όχι μόνο το μέλλον της εργασίας, αλλά και το μέλλον της ίδιας της κοινωνικής συνοχής στις σύγχρονες δημοκρατίες ολόκληρου του κόσμου.
Μαρία Παναγιώτου,
Δικηγόρος Αθηνών
