Η σύγχρονη δημόσια συζήτηση για την κλιματική αλλαγή έχει οικοδομηθεί πάνω σε μια αυστηρά ορθολογική βάση: μέτρηση, μοντελοποίηση, πρόβλεψη, κατανομή ευθύνης. Τα αέρια του θερμοκηπίου δεν αντιμετωπίζονται πια ως αφηρημένες έννοιες αλλά ως ποσοτικοποιήσιμες μεταβλητές με συγκεκριμένο αποτύπωμα. Στο πλαίσιο αυτό, το μεθάνιο κατέχει ιδιαίτερη θέση, καθώς θεωρείται πολλαπλάσια ισχυρότερο από το διοξείδιο του άνθρακα σε βραχυπρόθεσμο ορίζοντα, με την κτηνοτροφία –και ιδίως τα βοοειδή– να καταγράφονται συστηματικά ως σημαντική πηγή εκπομπών μέσω της εντερικής ζύμωσης (FAO, Livestock’s Long Shadow· Ευρωπαϊκή Επιτροπή, EU Methane Strategy, 2020· Καθημερινή, «Το μεθάνιο και ο ρόλος της κτηνοτροφίας», 2021).
Οι εκπομπές αυτές δεν αντιμετωπίζονται απλώς ως επιστημονικό δεδομένο. Μεταφράζονται σε πολιτικές αποφάσεις: σε κανονισμούς, σε περιορισμούς, σε φορολογικά αντικίνητρα, σε αναδιαμόρφωση αγροτικών επιδοτήσεων, ακόμη και σε δημόσιες εκστρατείες αλλαγής διατροφικών συνηθειών. Ο πολίτης καλείται να αποδεχθεί ότι ακόμη και μια καθημερινή, «φυσική» δραστηριότητα –όπως η παραγωγή τροφής– υπόκειται σε έλεγχο και αναθεώρηση στο όνομα του συλλογικού συμφέροντος (Guardian, «Why cows are a climate problem», 2021· Καθημερινή, «Κλίμα, διατροφή και πολιτικές επιλογές», 2022).
Σε αυτό το σημείο, η κοινωνία φαίνεται να έχει αποδεχθεί ένα κρίσιμο αξίωμα: ό,τι παράγει αρνητικό συλλογικό αποτύπωμα, ακόμη κι αν είναι διάχυτο, αόρατο ή έμμεσο, οφείλει να περιοριστεί. Η λογική αυτή εφαρμόζεται με αξιοσημείωτη αυστηρότητα στο περιβάλλον. Όμως, όταν μεταφερθούμε από το φυσικό στο πολιτικό πεδίο, η ίδια αυστηρότητα εξαφανίζεται.
Διότι υπάρχει ένα άλλο είδος «εκπομπών», λιγότερο μετρήσιμο αλλά εξίσου διαβρωτικό: οι πολιτικές «μικροκλοπές». Όχι τα μεγάλα σκάνδαλα που προκαλούν θεσμικούς σεισμούς, αλλά οι καθημερινές, χαμηλής έντασης πρακτικές κατάχρησης εξουσίας και δημόσιου πόρου. Μικρές εξαιρέσεις από τον κανόνα. Μικρές παραβιάσεις διαδικασιών. Μικρές μετατοπίσεις πόρων, ευκαιριών και προνομίων προς συγκεκριμένες κατευθύνσεις. Πράξεις που σπάνια τιμωρούνται, σπάνια ελέγχονται σε βάθος και σχεδόν ποτέ δεν επισύρουν πολιτικό κόστος.
Η «μικροκλοπή» δεν είναι απαραίτητα ποινικό αδίκημα. Είναι συχνά θεσμικά ανεκτή, νομικά οριακή ή απολύτως «νόμιμη». Ακριβώς γι’ αυτό είναι επικίνδυνη. Μια απευθείας ανάθεση που δικαιολογείται ως κατεπείγουσα. Μια φωτογραφική διάταξη που περνά ως τεχνική βελτίωση. Ένα ρουσφέτι που βαφτίζεται κοινωνική ευαισθησία. Μια αποζημίωση που χαρακτηρίζεται λειτουργική δαπάνη. Καθεμία από αυτές τις πράξεις, μεμονωμένα, δύσκολα προκαλεί αγανάκτηση. Αθροιστικά, όμως, παράγουν ένα πολιτικό περιβάλλον χαμηλής εμπιστοσύνης και υψηλού κυνισμού (Καθημερινή, «Το πρόβλημα δεν είναι το μεγάλο σκάνδαλο αλλά η κανονικότητα», 2020).
Σύμφωνα με δημοσιευμένα στοιχεία και αναλύσεις στον ελληνικό και διεθνή οικονομικό Τύπο, η Ελλάδα εμφανίζει διαχρονικά υψηλά ποσοστά δημοσίων συμβάσεων που καταλήγουν είτε με έναν μόνο προσφέροντα είτε μέσω μη ανταγωνιστικών διαδικασιών, γεγονός που έχει επισημανθεί επανειλημμένα και από εκθέσεις του ΟΟΣΑ (ΟΟΣΑ, Government at a Glance· Inside Story, «Single bidder nation», 2021· Καθημερινή, «Απευθείας αναθέσεις: από εξαίρεση κανόνας», 2022). Το ζήτημα δεν είναι απλώς λογιστικό. Είναι βαθύτατα πολιτικό: όταν η σύγκριση προσφορών υποχωρεί, υποχωρεί μαζί της και η κοινωνική λογοδοσία.
Σε αντίθεση με τις εκπομπές μεθανίου, εδώ δεν έχουμε φυσικό φαινόμενο. Οι αγελάδες δεν έχουν πρόθεση. Οι πολιτικές μικροκλοπές έχουν. Είναι αποτέλεσμα συνειδητών επιλογών από πρόσωπα που κατέχουν εξουσία και διαχειρίζονται δημόσιους πόρους. Και όταν αυτοί οι φορείς εξουσίας επιδεικνύουν ανοχή στη μικρή παραβίαση, στέλνουν ένα σαφές μήνυμα: ο κανόνας είναι σχετικός, η εξαίρεση διαπραγματεύσιμη.
Η εικόνα αυτή ενισχύθηκε περαιτέρω από την υπόθεση της κρατικής διαφημιστικής δαπάνης στα μέσα ενημέρωσης, γνωστής στη δημόσια σφαίρα ως «λίστα Πέτσα». Παρότι η διαδικασία στηρίχθηκε σε θεσμικό πλαίσιο, πλήθος δημοσιευμάτων ανέδειξαν έντονες ανισότητες στην κατανομή και εύλογες υπόνοιες πολιτικής εύνοιας, γεγονός που υπονόμευσε την εμπιστοσύνη στην ανεξαρτησία της ενημέρωσης (Reporters United, «Λίστα Πέτσα: ποιοι χρηματοδοτήθηκαν», 2020· ΕφΣυν, «Κρατική διαφήμιση και πολιτική επιρροή», 2021).
Και εδώ αναδεικνύεται το κρίσιμο σημείο: τα μεγάλα σκάνδαλα δεν εμφανίζονται εν κενώ. Τα Panama Papers αποκάλυψαν, μέσω διεθνούς δημοσιογραφικής έρευνας, ένα παγκόσμιο δίκτυο φοροαποφυγής και υπεράκτιων σχημάτων, στο οποίο καταγράφηκε και ελληνικό ενδιαφέρον, με ονόματα και δομές να περιλαμβάνονται στη δημόσια βάση δεδομένων της ICIJ (ICIJ, Panama Papers Database· Καθημερινή, «Τα ελληνικά ίχνη στα Panama Papers», 2016). Η υπόθεση Novartis, με τις πολυετείς πολιτικές και δικαστικές της προεκτάσεις, εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς για τη σχέση πολιτικής εξουσίας και μεγάλων οικονομικών συμφερόντων (Καθημερινή, «Novartis: μια υπόθεση που δίχασε», 2023· Το Βήμα, «Η μακρά σκιά της Novartis», 2022).
Σε αυτά προστίθενται οι συζητήσεις για τη διαχείριση ευρωπαϊκών πακέτων στήριξης, για την απορρόφηση κονδυλίων, για την επιλογή αναδόχων, για τις απευθείας αναθέσεις μεγάλης κλίμακας και για την περιορισμένη αποτελεσματικότητα των μηχανισμών ελέγχου (Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο· Καθημερινή, «Ευρωπαϊκά κονδύλια και διαφάνεια», 2021).
Όμως το παρόν άρθρο δεν γράφεται για αυτά τα μεγάλα σκάνδαλα. Αυτά είναι το σύμπτωμα. Η ρίζα βρίσκεται αλλού. Βρίσκεται στις «μικροκλοπές». Στις μικρές, επαναλαμβανόμενες αποκλίσεις από τον κανόνα που κανονικοποιούν τη θεσμική χαλαρότητα. Αυτές είναι το πολιτικό ισοδύναμο του μεθανίου: αόρατες, διάχυτες, σωρευτικές. Δεν προκαλούν άμεση έκρηξη, αλλά συσσωρεύονται μέχρι το σύστημα να καταστεί εύφλεκτο.
Μπορούμε να μετράμε τις εκπομπές των αγελάδων με επιστημονική ακρίβεια. Αν όμως συνεχίσουμε να αγνοούμε τις μικροκλοπές της εξουσίας, τότε το πραγματικό πρόβλημα δεν θα είναι το κλίμα. Θα είναι το ηθικό και θεσμικό περιβάλλον μιας χώρας που συνηθίζει στη μικρή παραβίαση και, αργά ή γρήγορα, βρίσκεται αντιμέτωπη με τα μεγάλα σκάνδαλα σαν να ήταν φυσικό φαινόμενο.
