Ύμνο στην αντίσταση των δικαστών σε καθεστώτα που περιορίζουν, ελέγχουν και εργαλειοποιούν τη δικαστική εξουσία, αλλά και ηχηρό μήνυμα στους σημερινούς υπηρέτες του δικαίου, αποτέλεσε η ομιλία του προέδρου του Συμβουλίου της Επικρατείας κ. Μιχάλη Πικραμένου στην Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ) σε εκδήλωση προς τιμή ενός από τους πλέον αντιστασιακούς δικαστές του δικαστηρίου που εκδήμησε πριν μερικές εβδομάδες, του Γιώργου Κοσμά.
Ρεπορτάζ: Τζώρτζια Κοντράρου
Σε μία χρονική στιγμή, που η ελληνική Δικαιοσύνη βάλλεται πανταχόθεν ως θεσμός, αλλά με υπαιτιότητα προσώπων που την υπηρετούν, η Ολομέλεια του Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου της χώρας, τιμώντας ένα από τα ιστορικά μέλη της, δια μέσου του προέδρου του, ανέδειξε τους τρόπους αντίστασης των δικαστικών λειτουργών αλλά και τις συνέπειες, που αυτοί μπορεί να αντιμετωπίσουν. Μέσα από το παράδειγμα μιας εμβληματικής δικαστικής προσωπικότητας , όπως ήταν ο Γιώργος Κοσμάς, ο σημερινός πρόεδρος του ΣτΕ , ανέδειξε το ήθος, το σθένος και την ιστορία του δικαστηρίου.
Σε ένα κατάμεστο ακροατήριο με την εντυπωσιακή συμμετοχή νέων νομικών, η Ολομέλεια του ΣτΕ άκουσε από τον σημερινό πρόεδρο του να αναδεικνύει προσωπικότητες που οι αγώνες τους καταγράφονται στις χρυσές σελίδες της ελληνικής δικαιοσύνης.
Η ομιλία του σημερινού προέδρου του ΣτΕ δεν αποτελεί απλώς μία αφηγηματική περιγραφή μιας ιστορικής περιόδου, αλλά αποστέλλει μηνύματα ήθους και σθένους που διέτρεξαν και συνεχίζουν να διατρέχουν τους δικαστικούς λειτουργούς με συγκεκριμένα εργαλεία που έχουν στα χέρια τους όπως είναι η «προστασία δικαιωμάτων ακόμη και μέσα σε περιοριστικό νομικό πλαίσιο με την ανάδειξη και εφαρμογή αρχών που διέπουν την έννομη τάξη.
Ολόκληρη η ομιλία του προέδρου του ΣτΕ κ. Μιχάλη Πικραμένου:
ΜΝΗΜΗ ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΟΣΜΑ
ΣΥΜΒΟΥΛΟΥ ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑΣ ε.τ.
τ. ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑ
ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ ΕΥΡΩΠΑΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ
Η αντιστασιακή δράση των δικαστών σε περιόδους δικτατορικών καθεστώτων είναι ένα σύνθετο και συχνά «αθόρυβο» φαινόμενο. Σε αντίθεση με άλλες μορφές αντίστασης, δεν εκδηλώνεται συνήθως με δημόσια ή ένοπλη δράση, αλλά μέσα από τον ίδιο τον θεσμικό ρόλο των δικαστών.
Οι δικαστές βρίσκονται σε μια κρίσιμη θέση:από τη μία είναι φορείς της κρατικής εξουσίας, από την άλλη καλούνται να προστατεύσουν τη νομιμότητα και τα δικαιώματα. Σε καθεστώτα όπως η Δικτατορία των Συνταγματαρχών η δικαιοσύνη συχνά περιορίζεται, ελέγχεται, ή εργαλειοποιείται από την εξουσία.
Η αντίσταση των δικαστών εκδηλώνεται κυρίως ως:
- Ερμηνευτική αντίσταση
α) Ερμηνεία του νομοθετικού πλαισίου με τρόπο που περιορίζει την αυθαιρεσία.
β) Προστασία δικαιωμάτων ακόμη και μέσα σε περιοριστικό νομικό πλαίσιο με την ανάδειξη και εφαρμογή αρχών που διέπουν την έννομη τάξη.
γ) Διατύπωση μειοψηφιών με επιχειρήματα για την την αυθαιρεσία πράξεων του δικτατορικού καθεστώτος.
- Άρνηση συνεργασίας
α) Μη συμμετοχή σε όργανα του καθεστώτος,
β) Άρνηση νομιμοποίησης αυθαίρετων πράξεων ή πρωτοβουλιών του καθεστώτος με διάφορους τρόπους εκτός των δικαστικών καθηκόντων.
Οι δικαστές που αντιστέκονται μπορεί να αντιμετωπίσουν:
α) απομάκρυνση από το σώμα,
β) μεταθέσεις ή πειθαρχικά μέτρα,
γ) διώξεις διαφόρων μορφών
Η αντιστασιακή δράση των δικαστών τόσο κατά την άσκηση των καθηκόντων τους όσο και με την διαφύλαξη του κύρους του δικαστικού λειτουργήματος κατά την εν γένει δημόσια παρουσία τους τις περιόδους που κυβερνούν αυταρχικά καθεστώτα, έχει ιδιαίτερη σημασία. Και τούτο διότι πρόκειται για μια μορφή «δικαστικής αντίστασης», με όπλο την ερμηνεία του νόμου και την προσήλωση στις αρχές του κράτους δικαίου που υποδηλώνουν ήθος. Το Συμβούλιο της Επικρατείας με τις αποφάσεις 1811-1831/1969 διαμόρφωσε δια της νομολογίας του αντίσταση στο δικτατορικό καθεστώς που οδήγησε σε απόλυση του προέδρου και συμβούλων επικρατείας. Ηταν μια σημαντική στιγμή στην ιστορία της δικαιοσύνης.
Δικαστές του Συμβουλίου της Επικρατείας στη διάρκεια της δικτατορίας των συνταγματαρχών ανέπτυξαν όμως και αντιστασιακή δράση στο πεδίο. Πρόκειται για τον Γιώργο Κουβελάκη και τον Γιώργο Κοσμά που τίμησαν την ελληνική δικαιοσύνη δείχνοντας ότι οι λειτουργοί της μπορούν να είναι ενεργοί δημοκρατικοί πολίτες που αγωνίζονται, όχι μόνο στα δικαστήρια, αλλά μέσα από αντιστασιακές οργανώσεις για τη δημοκρατία και τις ελευθερίες.
Ο Γιώργος Κοσμάς διακρινόταν πάντοτε για τα δημοκρατικά του φρονήματα και είχε αναπτύξει ιδιαίτερη φιλία με τον συνάδελφο του Γιώργο Κουβελάκη. Τον Σεπτέμβριο του 1969 συνελήφθη από όργανα της στρατιωτικής δικτατορίας με αιτιολογία τη συμμετοχή του στην αντιστασιακή οργάνωση “Δημοκρατική Άμυνα”. Η αντικαθεστωτική συμπεριφορά του αφορούσε ειδικότερα τη συνεργασία του με τον Γιώργο Κουβελάκη ο οποίος αποτελούσε ηγετικό στέλεχος της Δημοκρατικής Άμυνας. Παρέμεινε κρατούμενος σε απομόνωση μέχρι τη διεξαγωγή το επόμενος έτος της δίκης πολλών μελών της αντιστασιακής οργάνωσης. Μεταξύ των κατηγορουμένων ήταν και ο Γιώργος Κοσμάς. Ήταν η πρώτη μεγάλη δημόσια δίκη από την επιβολή της δικτατορίας. Η στρατιωτική κυβέρνηση επέτρεψε την εκτενή περιγραφή της από τον τύπο για να δοθεί η εικόνα κανονικής απονομής της ποινικής δικαιοσύνης.
Το στρατοδικείο με πρόεδρο και εισαγγελικό επίτροπο τακτικούς δικαστές δέχθηκε, κατά πλειοψηφία, ότι δεν υπήρχαν ικανά αποδεικτικά στοιχεία για τον κατηγορούμενο Γιώργο Κοσμά. Μετά την απαλλαγή του επανήλθε στο Δικαστήριο. Η στάση των δικαστών σε τέτοιες περιόδους επηρεάζει τη μεταγενέστερη αποκατάσταση της δημοκρατίας και διαμορφώνει τη θεσμική μνήμη και αξιοπιστία της δικαιοσύνης.
Ο Γιώργος Κοσμάς διορίστηκε ως εισηγητής στο Συμβούλιο της Επικρατείας το 1963, προήχθη σε πάρεδρο το 1973 και σε σύμβουλο το 1982, παραιτήθηκε το 1994 προκειμένου να αναλάβει Γενικός Εισαγγελέας στο Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, θέση στην οποία παρέμεινε μέχρι το 2000.
Κατά τη διάρκεια της εξαετούς θητείας του υπηρέτησαν ως referendaires οι πάρεδροι του Συμβουλίου της Επικρατείας Δημήτρης Γρατσίας και Θόδωρος Αραβάνης και οι μετέπειτα καθηγητές διοικητικού δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Γιώργος Δελλής, Κώστας Γιαννακόπουλος και Βασίλης Κονδύλης. Ο Γιώργος Κοσμάς με το έργο και τη δράση του τίμησε τη δημοκρατία και τη δικαιοσύνη. Το Δικαστήριο τιμά την μνήμη του σήμερα διότι οι μεγάλοι θεσμοί του κράτους, όπως είναι το Συμβούλιο της Επικρατείας, οφείλουν σεβασμό στα πρόσωπα που γράφουν την ιστορία τους και δικαιώνουν εν τέλει την ύπαρξη και αποστολή τους στην έννομη τάξη.
