Το 112 έχει γίνει το βασικό εργαλείο προειδοποίησης στις μεγάλες πυρκαγιές, όμως πίσω από τα μηνύματα εκκένωσης παραμένουν κρίσιμα ερωτήματα για την αποτελεσματικότητα της ενημέρωσης, τον συντονισμό των αρχών και τη συνολική διαχείριση της μάχης με τις φλόγες.
Ρεπορτάζ: Δημήτρης Καπετανάκης
Κάθε καλοκαίρι η ίδια εικόνα επαναλαμβάνεται: οι φλόγες πλησιάζουν κατοικημένες περιοχές, οι κάτοικοι κοιτούν με αγωνία τον ουρανό και στα κινητά τηλέφωνα φτάνει το μήνυμα του 112. Μια ειδοποίηση που έχει παρουσιαστεί ως η μεγάλη ασπίδα προστασίας των πολιτών. Όμως πίσω από τα μηνύματα εκκένωσης και τις προειδοποιήσεις γεννώνται πλέον κρίσιμα ερωτήματα: Φτάνει το 112 σε όλους όσοι κινδυνεύουν; Οι πολίτες απομακρύνονται πράγματι; Και κυρίως, τι συμβαίνει την ώρα που η φωτιά καίει ανεξέλεγκτη;
Ο ρόλος του 112
Ο ευρωπαϊκός αριθμός έκτακτης ανάγκης «112» δημιουργήθηκε με έναν ξεκάθαρο σκοπό, να αποτελεί το άμεσο κανάλι επικοινωνίας του πολίτη με τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης. Πυροσβεστική, Αστυνομία και ΕΚΑΒ βρίσκονται στην άλλη άκρη της γραμμής, με στόχο την άμεση επέμβαση όταν υπάρχει κίνδυνος για ανθρώπινες ζωές. Ο αριθμός καθιερώθηκε το 1991 και από το 1998 η Ευρωπαϊκή Ένωση επέβαλε στα κράτη-μέλη την υποχρέωση να εξασφαλίζουν την πρόσβαση των πολιτών σε αυτόν χωρίς χρέωση. Στην Ελλάδα το σύστημα ξεκίνησε δοκιμαστικά το 2019 και από το 2020 τέθηκε σε πλήρη λειτουργία, αποκτώντας και τη δυνατότητα μαζικής αποστολής μηνυμάτων προειδοποίησης.
Τα τελευταία χρόνια το 112 έχει γίνει συνώνυμο των μεγάλων καταστροφών. Σε κάθε μεγάλη πυρκαγιά, σε κάθε επικίνδυνο φαινόμενο, το μήνυμα φτάνει στα κινητά των πολιτών: «εκκενώστε», «απομακρυνθείτε», «ακολουθήστε τις οδηγίες των αρχών». Όμως είναι από μόνη της η αποστολή ενός μηνύματος πραγματική προστασία ή απλά αποτελεί το πρώτο βήμα μιας διαδικασίας που χρειάζεται πολύ περισσότερα για να λειτουργήσει;
Το μήνυμα δεν φτάνει σε όλους
Η έρευνα του eReportaz φέρνει στο φως μια καταγγελία πολίτη για την πυρκαγιά στον Ασπρόπυργο, η οποία δημιουργεί σοβαρούς προβληματισμούς για την αποτελεσματικότητα του συστήματος ειδοποίησης.
Σύμφωνα με την καταγγελία, από δέκα άτομα που βρίσκονταν στην περιοχή, μήνυμα 112 φέρεται να έλαβαν μόνο δύο, τα οποία μάλιστα βρίσκονταν στον ίδιο χώρο. Η συγκεκριμένη καταγγελία γεννά δύο από τα πιο κρίσιμα ερωτήματα: Μπορεί ένα σύστημα που έχει σχεδιαστεί για να προστατεύει ζωές να αφήνει έστω και έναν πολίτη χωρίς την απαραίτητη ενημέρωση τη στιγμή που βρίσκεται σε ζώνη κινδύνου και πώς διασφαλίζεται ότι ο πολίτης που λαμβάνει το μήνυμα δεν απλώς ενημερώνεται, αλλά πράγματι απομακρύνεται από την περιοχή;
Όπως προκύπτει από τα ίδια τα γεγονότα, αλλά και από τις καταγγελίες πολιτών, η αποστολή μιας προειδοποιητικής ειδοποίησης δεν αποτελεί από μόνη της εγγύηση προστασίας ούτε σημαίνει ότι ο κίνδυνος έχει αντιμετωπιστεί. Το κρίσιμο σημείο βρίσκεται στο τι ακολουθεί μετά το μήνυμα όπου είναι η άμεση αντίδραση, ο συντονισμός και η αποτελεσματική επέμβαση των αρμόδιων αρχών.
Το 112 είναι ένα εργαλείο προειδοποίησης. Δεν είναι όμως εργαλείο κατάσβεσης. Δεν περιορίζει τις φλόγες, δεν προστατεύει κατοικίες, δεν αντικαθιστά τις επιχειρησιακές δυνάμεις. Η πραγματική μάχη δίνεται στο πεδίο, εκεί όπου κρίνονται οι ανθρώπινες ζωές, οι περιουσίες και ο φυσικός πλούτος της χώρας όπου χάνεται κάθε καλοκαίρι, καθώς μόνο στην Αττική τα τελευταία εννιά χρόνια έχει χαθεί το 38% των δασών.
Το μεγάλο και κρίσιμο ερώτημα είναι αν η αποστολή ενός μηνύματος εκκένωσης συνοδεύεται πάντα από έναν μηχανισμό έτοιμο να ανταποκριθεί. Αν υπάρχουν οι απαραίτητες δυνάμεις, ο σωστός συντονισμός και η επιχειρησιακή ετοιμότητα για να περιοριστεί η καταστροφή. Η πολιτική προστασία δεν μπορεί να τελειώνει τη στιγμή που εμφανίζεται μια ειδοποίηση στην οθόνη ενός κινητού.
Τα τελευταία χρόνια έχει ανοίξει μια μεγάλη συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο η Ελλάδα αντιμετωπίζει τις δασικές πυρκαγιές. Η κατάσβεση μιας φωτιάς δεν είναι μια απλή διαδικασία ρίψης νερού. Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε και ο πρώην γενικός διευθυντής Δασών και Προστασίας Φυσικού Περιβάλλοντος, Ελευθέριος Φραγκιουδάκης, στο ντοκιμαντέρ «Φλόγες»: «Η φωτιά είναι πόλεμος και η δασοπυρόσβεση είναι επιστήμη». Επιπλέον όπως επισήμανε ο κύριος Ελευθέριος Φραγκουδάκης μια πυρκαγιά δεν αντιμετωπίζεται μόνο όταν έχει ήδη γίνει ανεξέλεγκτη. Η κρίσιμη μάχη δίνεται πριν η φωτιά αποκτήσει τεράστιες διαστάσεις στα πρώτα 10-15 λεπτά. Και εδώ βρίσκεται ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα: κατά πόσο ο μηχανισμός δασοπυρόσβεσης λειτουργεί με βάση ένα ολοκληρωμένο σχέδιο ή κατά πόσο πολλές φορές η αντιμετώπιση γίνεται εκ των υστέρων, όταν η φωτιά έχει ήδη κερδίσει έδαφος.
Εναέρια μέσα: Αναγκαία δύναμη ή ακριβή λύση χωρίς πάντα αποτέλεσμα;
Κάθε μεγάλη πυρκαγιά συνοδεύεται πλέον από τις γνώριμες εικόνες των εναέριων μέσων που επιχειρούν πάνω από τα πύρινα μέτωπα. Αεροσκάφη και ελικόπτερα αποτελούν ένα πολύτιμο εργαλείο στη μάχη με τις φλόγες, όμως η παρουσία τους δεν μπορεί να αποτελεί από μόνη της ένδειξη αποτελεσματικής αντιμετώπισης.
Πίσω από τις εντυπωσιακές εικόνες που καταγράφονται από τον αέρα, υπάρχει μια διαφορετική πραγματικότητα, η ανάγκη για αυστηρό επιχειρησιακό σχεδιασμό, σωστή αξιοποίηση των διαθέσιμων μέσων και κυρίως συντονισμό με τις επίγειες δυνάμεις που δίνουν την πραγματική μάχη μέσα και δίπλα στις φλόγες.
Η Ελλάδα διαθέτει και μισθώνει σημαντικά εναέρια μέσα, με το κόστος λειτουργίας τους να ανέρχεται σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα. Κάθε ώρα πτήσης μεταφράζεται σε σημαντική οικονομική επιβάρυνση για το Δημόσιο, γεγονός που καθιστά ακόμη πιο κρίσιμη την ανάγκη αυτά τα μέσα να χρησιμοποιούνται με απόλυτη στόχευση και όχι απλώς ως μέρος της εικόνας μιας μεγάλης επιχείρησης.
Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν οι εικόνες που προκαλούν εύλογους προβληματισμούς για τον τρόπο με τον οποίο αξιοποιούνται τα εναέρια μέσα στη μάχη με τις πυρκαγιές. Υπήρξαν περιπτώσεις όπου αεροσκάφη και ελικόπτερα συνέχισαν να επιχειρούν ακόμη και ημέρες μετά την κατάσβεση του κύριου μετώπου, όπως φέρεται να συνέβη στην πυρκαγιά της Πεντέλης, με ρίψεις σε περιοχές όπου η φωτιά είχε ήδη περιοριστεί σημαντικά ενώ σε κάποια σημεία είχε σβήσει το μέτωπο. Την ίδια ώρα, επίγειες δυνάμεις καλούνται συχνά να διαχειριστούν το κρίσιμο στάδιο της επιτήρησης και των αναζωπυρώσεων, που αποτελεί και το πιο ουσιαστικό κομμάτι μετά την πρώτη επέμβαση. Η εικόνα εναέριων μέσων να συνεχίζουν πτήσεις πάνω από σημεία χωρίς ενεργό μέτωπο δημιουργεί ερωτήματα για το κατά πόσο κάθε επιχειρησιακή κίνηση βασίζεται σε πραγματική ανάγκη και εντάσσεται σε έναν αυστηρό σχεδιασμό.
Και όλα αυτά τη στιγμή που κάθε ώρα πτήσης έχει υψηλό οικονομικό κόστος για το ελληνικό Δημόσιο. Οι μισθώσεις, η διαθεσιμότητα και η λειτουργία των εναέριων μέσων αποτελούν μια μεγάλη οικονομική επιβάρυνση, με τον λογαριασμό να καταλήγει τελικά στον Έλληνα φορολογούμενο.
Η εικόνα ενός αεροσκάφους που συνεχίζει να ρίχνει νερό σε ένα σημείο όπου η φωτιά έχει ήδη σβήσει μπορεί να δημιουργεί την αίσθηση της επιχειρησιακής κινητοποίησης, όμως η ουσία βρίσκεται αλλού, στη σωστή αξιοποίηση των πόρων, στον πραγματικό συντονισμό και στην αποτελεσματική αντιμετώπιση της επόμενης απειλής.
