Η Ευρωπαϊκή Ένωση παραδέχεται πλέον επίσημα ότι οι καταναλωτές δεν κατανοούν τις τιμές ηλεκτρικού ρεύματος και φυσικού αερίου που πληρώνουν. Η παραδοχή αυτή δεν διατυπώθηκε σε πολιτική δήλωση ή σε δημοσιογραφική ανάλυση, αλλά σε επίσημο θεσμικό κείμενο της ίδιας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Πρόκειται για τη Σύσταση (ΕΕ) 2026/1008 της 30ής Απριλίου 2026, η οποία αφορά τις συμβάσεις προμήθειας ενέργειας και ιδίως τον τρόπο παρουσίασης των τιμών προς τους πολίτες.
Το κείμενο της Επιτροπής είναι αποκαλυπτικό. Αναγνωρίζει ότι οι καταναλωτές συχνά δεν γνωρίζουν εάν διαθέτουν σταθερό, μεταβλητό ή δυναμικό τιμολόγιο, ότι αδυνατούν να συγκρίνουν αποτελεσματικά τις προσφορές των προμηθευτών και ότι η αγορά χαρακτηρίζεται από ασυνεπή ορολογία, αδιαφάνεια και παραπλανητικές πρακτικές εμπορικής προώθησης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μάλιστα χρησιμοποιεί ρητώς τους όρους «information overload» και «confirmation bias», δηλαδή υπερφόρτωση πληροφοριών και γνωστική μεροληψία, αναγνωρίζοντας ότι η ίδια η δομή των συμβάσεων και των τιμολογίων μπορεί να επηρεάζει αρνητικά την ικανότητα του πολίτη να λαμβάνει πραγματικά ελεύθερες και ενημερωμένες οικονομικές αποφάσεις.
Η διαπίστωση αυτή έχει εξαιρετική σημασία, καθώς για πρώτη φορά η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν αντιμετωπίζει τον καταναλωτή ως θεωρητικά πλήρως ενημερωμένο και ορθολογικό οικονομικό υποκείμενο, αλλά ως πρόσωπο εκτεθειμένο σε ασυμμετρία πληροφόρησης, τεχνική πολυπλοκότητα και εμπορική χειραγώγηση. Πρόκειται ουσιαστικά για θεσμική παραδοχή αποτυχίας της αγοράς ως προς τη διαφάνεια των τιμών ενέργειας.
Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, η Σύσταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής απαιτεί πλέον να παρουσιάζονται με σαφή και τυποποιημένο τρόπο όλα τα επιμέρους στοιχεία της τελικής χρέωσης. Η Επιτροπή ζητά να αναγράφονται υποχρεωτικά η συνολική τιμή, η τιμή ανά κιλοβατώρα, το κόστος προμήθειας, το κόστος διανομής, οι φόροι, οι εισφορές, οι πάγιες χρεώσεις, οι εκπτώσεις, οι προωθητικές ενέργειες και ακόμη η πλήρης τιμή χωρίς την εφαρμογή των προσφορών. Παρατηρώ ότι με την εν λόγω Σύσταση της Επιτροπής, γίνεται προσπάθεια αναδόμησης του τρόπου με τον οποίο η αγορά ενέργειας επικοινωνεί το κόστος προς τον πολίτη.
Ακόμη σοβαρότερη είναι η προσέγγιση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ως προς τα κυμαινόμενα και δυναμικά τιμολόγια. Η Σύσταση απαιτεί να εξηγείται με σαφήνεια ποιος μηχανισμός καθορίζει την τιμή, με ποιον δείκτη συνδέεται, κάθε πότε μεταβάλλεται, πού μπορεί ο πολίτης να παρακολουθεί την εξέλιξη της τιμής και ποιοι είναι οι οικονομικοί κίνδυνοι που αναλαμβάνει όταν η τιμή δεν είναι γνωστή εκ των προτέρων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζητά ακόμη και ενδεικτικές προβολές μελλοντικού κόστους, ώστε ο καταναλωτής να μπορεί να εκτιμήσει πώς μπορεί να εξελιχθεί ο λογαριασμός του στο μέλλον. Η σημασία αυτών των προβλέψεων υπερβαίνει κατά πολύ την ενεργειακή πολιτική και αγγίζει τον πυρήνα του δικαίου προστασίας καταναλωτή και της ίδιας της έννοιας της συναίνεσης στις σύγχρονες συμβάσεις μαζικής κατανάλωσης, καθότι όταν ο πολίτης αδυνατεί να κατανοήσει τον τρόπο διαμόρφωσης της τιμής που καλείται να πληρώσει, τότε ανακύπτει σοβαρό ζήτημα διαφάνειας, καταχρηστικότητας όρων και ουσιαστικής ενημέρωσης πριν από τη σύναψη της σύμβασης.
Η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή φαίνεται πλέον να αναγνωρίζει ότι η ενεργειακή αγορά δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στη θεωρία της «ελεύθερης επιλογής» όταν η επιλογή αυτή πραγματοποιείται μέσα σε ένα περιβάλλον τεχνικής πολυπλοκότητας και γνωστικής σύγχυσης.
Και αυτή ακριβώς η παραδοχή, ενδέχεται τα επόμενα χρόνια να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία, όχι μόνο σε επίπεδο πολιτικής, αλλά και ενώπιον δικαστηρίων, ρυθμιστικών αρχών και συλλογικών διεκδικήσεων καταναλωτών.
Μαρία Παναγιώτου
Δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω
https://law-panagiotou.gr
