Στο τραπέζι τα δεδομένα του νέου κεφαλαίου στην ποινική διερεύνηση των παρακολουθήσεων με κατασκοπευτικά λογισμικά – Οι δύο μολύνσεις του κινητού του Στέλιου Κούλογλου, η κρίσιμη συνάντηση με τον Θανάση Κουκάκη και ο πόλεμος εναντίον του Citizen Lab
Ένα νέο κεφάλαιο στην ήδη σύνθετη υπόθεση των παρακολουθήσεων ανοίγει ενώπιον της ελληνικής Δικαιοσύνης, αυτή τη φορά με ένα διαφορετικό κατασκοπευτικό λογισμικό στο επίκεντρο. Ο δημοσιογράφος και πρώην ευρωβουλευτής Στέλιος Κούλογλου κατέθεσε μήνυση τη Δευτέρα 28 Σεπτεμβρίου στην Εισαγγελία Πρωτοδικών Αθηνών για την παγίδευση του κινητού τηλεφώνου του με το Pegasus, το λογισμικό της ισραηλινής NSO Group που έχει βρεθεί τα τελευταία χρόνια στο επίκεντρο σειράς διεθνών ερευνών για παρακολουθήσεις πολιτικών, δημοσιογράφων και άλλων προσώπων.
Ο κ. Κούλογλου προσήλθε στην Εισαγγελία συνοδευόμενος από τον δικηγόρο του Ζαχαρία Κεσσέ, προσκομίζοντας στοιχεία που, σύμφωνα με τη μήνυση, αφορούν δύο διαφορετικές χρονικές περιόδους κατά τις οποίες το τηλέφωνό του μολύνθηκε επιτυχώς με το Pegasus. Η ύπαρξη των μολύνσεων διαπιστώθηκε έπειτα από ψηφιακή εγκληματολογική εξέταση της συσκευής από το Citizen Lab του Πανεπιστημίου του Τορόντο.
Η PEGA και η συνάντηση Κουκάκη – Κούλογλου
Η μήνυση στρέφεται εναντίον έξι προσώπων που συνδέονται με τη διοικητική δομή της NSO και, σύμφωνα με πληροφορίες, αφορά αδικήματα που σχετίζονται, μεταξύ άλλων, με την παραβίαση του απορρήτου των επικοινωνιών, την παράνομη πρόσβαση σε πληροφοριακά συστήματα και την προστασία προσωπικών δεδομένων. Το «κλειδί» της υπόθεσης βρίσκεται, ωστόσο, στις ημερομηνίες.
Το χρονικό κουβάρι αρχίζει να ξετυλίγεται από τη συμμετοχή του Στέλιου Κούλογλου στην Εξεταστική Επιτροπή PEGA του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, η οποία συγκροτήθηκε το 2022 για να διερευνήσει τη χρήση του Pegasus, του Predator και άλλων εμπορικών λογισμικών παρακολούθησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σύμφωνα με την εγκληματολογική ανάλυση του Citizen Lab που επικαλείται η μήνυση, στη συσκευή του Κούλογλου εντοπίστηκαν επιτυχείς μολύνσεις περί τις 21 Οκτωβρίου 2022 και εκ νέου στις 6 και 7 Μαρτίου 2023.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι στις 21 Οκτωβρίου 2022, δηλαδή την ακριβή ημερομηνία κατά την οποία εντοπίστηκε η μόλυνση στο κινητό του Στέλιου Κούλογλου με Pegasus, ο τότε ευρωβουλευτής νοσηλευόταν για προγραμματισμένη επέμβαση. Εκείνη την ημέρα τον επισκέφθηκε στο δωμάτιό του ο δημοσιογράφος Θανάσης Κουκάκης, ο οποίος ένα μήνα νωρίτερα είχε καταθέσει ενώπιον της Επιτροπής PEGA και είχε ήδη επιβεβαιωθεί από το Citizen Lab ότι είχε αποτελέσει στόχο του Predator. Η συνάντηση έχει αποτυπωθεί και φωτογραφικά.
Εφόσον το Pegasus είχε ενεργοποιηθεί πλήρως, θα μπορούσε δυνητικά να παρέχει πρόσβαση όχι μόνο σε μηνύματα και αρχεία, αλλά και σε συνομιλίες που πραγματοποιούνταν στον χώρο μέσω του μικροφώνου της συσκευής. Παράλληλα, δεδομένου ότι ο Κούλογλου βρισκόταν σε νοσοκομείο, τίθεται και ζήτημα πιθανής έκθεσης ευαίσθητων ιατρικών δεδομένων.
Η νομική κίνηση του Στέλιου Κούλογλου αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς αναμένεται να υποχρεώσει την ισραηλινή εταιρεία να τοποθετηθεί και να δώσει στοιχεία σχετικά με την επιμόλυνση της συσκευής του, στο πλαίσιο της υπεράσπισής της.
Το δεύτερο «χτύπημα»
Η δεύτερη μόλυνση εντοπίζεται στις 6 και 7 Μαρτίου 2023, όταν η ευρωπαϊκή συζήτηση για το ελληνικό σκέλος των παρακολουθήσεων βρισκόταν και πάλι σε έντονη εξέλιξη και η PEGA προχωρούσε προς την ολοκλήρωση των εργασιών της.
Τις ίδιες ακριβώς ημέρες, η Ολλανδή ευρωβουλευτής και εισηγήτρια της PEGA Σόφι ιντ Βελντ βρισκόταν στην Αθήνα όχι στο πλαίσιο αποστολής της PEGA, αλλά ως επικεφαλής αποστολής της Επιτροπής Πολιτικών Ελευθεριών LIBE και της Democracy, Rule of Law and Fundamental Rights Monitoring Group (DRFMG).
Η αποστολή πραγματοποιήθηκε από τις 6 έως τις 8 Μαρτίου 2023 και περιελάμβανε επαφές με κυβερνητικούς εκπροσώπους, Ανεξάρτητες Αρχές, δικαστικούς και εισαγγελικούς λειτουργούς, δημοσιογράφους και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Μεταξύ των ζητημάτων που εξετάστηκαν ήταν και οι καταγγελίες σχετικά με τη χρήση κατασκοπευτικών λογισμικών στην Ελλάδα.
Το «μπαλάκι» στην εταιρεία
Η χρονική σύμπτωση αποτελεί ένα από τα βασικά στοιχεία που προβάλλονται από την πλευρά του εγκαλούντος. Από μόνη της, βεβαίως, δεν απαντάει στο κρίσιμο ερώτημα ποιος έδωσε την εντολή ή ποιος βρισκόταν πίσω από τη χρήση του Pegasus. Αυτό είναι πλέον ένα από τα ζητήματα που καλείται να διερευνήσει η Εισαγγελία Πρωτοδικών Αθηνών μετά τη μήνυση του πρώην ευρωβουλευτή. Η νομική κίνηση του Στέλιου Κούλογλου αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς αναμένεται να υποχρεώσει την ισραηλινή εταιρεία να τοποθετηθεί και να δώσει στοιχεία σχετικά με την επιμόλυνση της συσκευής του, στο πλαίσιο της υπεράσπισής της.
Η μήνυση στρέφεται κατά έξι προσώπων που συνδέονται με τη διοίκηση ή την εταιρική δομή του ομίλου κατά την επίμαχη περίοδο:
Y.S.: Τον Αύγουστο του 2022, μετά την αποχώρηση του S.H. από τη θέση του CEO, ο τότε Chief Operating Officer της NSO ανέλαβε να ηγηθεί της εταιρείας και της διαδικασίας αναδιοργάνωσής της μέχρι την επιλογή νέου διευθύνοντος συμβούλου. Συνεπώς βρισκόταν σε κορυφαία διοικητική θέση κατά την περίοδο των μολύνσεων που περιγράφονται στη μήνυση.
S.H.: Συνιδρυτής της NSO και επί σειράν ετών CEO της εταιρείας. Παραιτήθηκε από τη θέση του διευθύνοντος συμβούλου τον Αύγουστο του 2022, έχοντας υπάρξει ένα από τα κεντρικά πρόσωπα στην ανάπτυξη και στη διεθνή εμπορική επέκταση του ομίλου.
O.L.: Έτερος συνιδρυτής της NSO και πρόσωπο με μακρά παρουσία στην εταιρική δομή της.
S.S., Y.K. και A.L.: Περιλαμβάνονται επίσης μεταξύ των εγκαλουμένων ως πρόσωπα που, σύμφωνα με τη μήνυση, κατείχαν θέσεις ή είχαν διοικητική παρουσία σε εταιρείες του ομίλου κατά την εξεταζόμενη περίοδο.
CatalanGate
Το Pegasus δημιουργήθηκε, σύμφωνα με την NSO Group, ως εργαλείο που προορίζεται για κυβερνητικές και διωκτικές αρχές με στόχο την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας και του σοβαρού εγκλήματος. Μέσα σε λίγα χρόνια, όμως, βρέθηκε στο επίκεντρο ενός από τα μεγαλύτερα διεθνή σκάνδαλα γύρω από την ιδιωτική βιομηχανία κατασκοπευτικών λογισμικών.Οι δυνατότητές του είναι εξαιρετικά εκτεταμένες. Μετά την επιτυχή παραβίαση μιας συσκευής μπορεί, ανάλογα με την έκδοση και τη μέθοδο επίθεσης, να αποκτήσει πρόσβαση σε μεγάλο μέρος του περιεχομένου του τηλεφώνου και των επικοινωνιών του χρήστη.
Το μεγαλύτερο ευρωπαϊκό κεφάλαιο των αποκαλύψεων άνοιξε στην Ισπανία. Στην έρευνα CatalanGate, το Citizen Lab κατέγραψε 63 πρόσωπα που είχαν στοχοποιηθεί ή μολυνθεί με Pegasus, ενώ για 51 άτομα ανέφερε ότι υπήρχαν ψηφιακά εγκληματολογικά ευρήματα που επιβεβαίωναν μόλυνση. Ανάμεσά τους βρίσκονταν ευρωβουλευτές, Καταλανοί πολιτικοί, δικηγόροι και μέλη οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών. Η ισπανική υπόθεση απέκτησε διαφορετική διάσταση όταν διαπιστώθηκε ότι το Pegasus είχε χρησιμοποιηθεί και εναντίον συσκευών μελών της ίδιας της ισπανικής κυβέρνησης, μεταξύ αυτών και του πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ.
Παράλληλα, υποθέσεις χρήσης ή καταγγελλόμενης χρήσης Pegasus απασχόλησαν την Ουγγαρία και την Πολωνία, με δημοσιογράφους, δικηγόρους, εισαγγελείς και πολιτικά πρόσωπα να περιλαμβάνονται μεταξύ των καταγεγραμμένων στόχων. Στη Γαλλία, αριθμός που χρησιμοποιούσε ο πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν είχε εμφανιστεί σε δεδομένα ως πιθανός στόχος, χωρίς όμως να υπάρξει εγκληματολογική επιβεβαίωση ότι το τηλέφωνό του είχε πράγματι μολυνθεί. Η συσσώρευση τέτοιων υποθέσεων ήταν ένας από τους λόγους που οδήγησαν το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στη δημιουργία της PEGA.
Εκστρατεία εναντίον του καναδικού εργαστηρίου
Υπάρχει, όμως, ακόμη μία πτυχή της ιστορίας, η οποία αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς η τεχνική διαπίστωση της μόλυνσης του κινητού του Κούλογλου προέρχεται από το Citizen Lab. Το εργαστήριο του Πανεπιστημίου του Τορόντο έχει διαδραματίσει κεντρικό ρόλο σε σειρά διεθνών αποκαλύψεων γύρω από το Pegasus και το Predator. Παράλληλα, η μεθοδολογία του έχει βρεθεί στο στόχαστρο επικριτών, ιδιαίτερα μετά τη δημοσίευση της έρευνας CatalanGate. Σε πλατφόρμες όπως το ResearchGate έχουν δημοσιευθεί κείμενα και τεχνικές αναφορές που αμφισβήτησαν πλευρές της μεθοδολογίας και της διαφάνειας του Citizen Lab. Μεταξύ άλλων διατυπώθηκε το επιχείρημα ότι δεν έχουν δοθεί στη δημοσιότητα όλα τα τεχνικά δεδομένα και οι δείκτες που θα επέτρεπαν σε τρίτους να αναπαραγάγουν πλήρως τις αναλύσεις.
Η συγκεκριμένη κριτική, ωστόσο, αποτέλεσε με τη σειρά της αντικείμενο επιστημονικής εξέτασης. Ο ερευνητής κυβερνοασφάλειας Νέστωρ Σιινίμαα, από το Πανεπιστήμιο της Γιβάσκιλα, μελέτησε επτά μη αξιολογημένες από ομοτίμους (non-peer-reviewed) αναφορές, οι οποίες είχαν δημοσιευθεί στο ResearchGate και αμφισβητούσαν τις έρευνες του Citizen Lab και της Διεθνούς Αμνηστίας για το Pegasus. Στην εργασία του, που παρουσιάστηκε σε συνέδριο του Carnegie Mellon University το 2023, ο ερευνητής υποστήριξε ότι οι βασικοί ισχυρισμοί αυτών των κειμένων στηρίζονταν σε λογικές πλάνες και παρουσίαζαν χαρακτηριστικά ψευδοεπιστημονικής επιχειρηματολογίας. Περιέγραψε, μάλιστα, το σύνολο των σχετικών δημοσιεύσεων ως μέρος εκστρατείας παραπληροφόρησης εναντίον των δύο οργανισμών.
Αντίστοιχη στρατηγική αμφισβήτησης των πορισμάτων του Citizen Lab εμφανίστηκε και στην Ελλάδα. Όπως είχε καταγράψει το dikastikoreportaz.gr, στη δίκη των υποκλοπών ενώπιον του Μονομελούς Πλημμελειοδικείου Αθηνών, ο πραγματογνώμονας και τεχνικός σύμβουλος της πλευράς Ταλ Ντίλιαν, Γιώργος Καραθανάσης, αμφισβήτησε στην κατάθεσή του τη μεθοδολογία του καναδικού εργαστηρίου, υποστηρίζοντας ότι δεν ακολουθεί τους κανόνες της εγκληματολογικής ανάλυσης ψηφιακών πειστηρίων και ότι δεν δημοσιοποιεί επαρκώς τα εργαστηριακά βήματα που οδηγούν στα συμπεράσματά του. Στην τεχνική του έκθεση περιελήφθησαν, μάλιστα, αναφορές και σχόλια χρηστών της πλατφόρμας Χ, τα οποία οδηγούσαν στις ίδιες μη αξιολογημένες δημοσιεύσεις του ResearchGate που έχουν βρεθεί στο επίκεντρο της διεθνούς αντιπαράθεσης για την αξιοπιστία του Citizen Lab.
Βέβαια, ο ίδιος πραγματογνώμονας είχε χρησιμοποιήσει το 2023 ευρήματα του Citizen Lab για τα λογισμικά Pegasus και Predator ως παραδείγματα επιμόλυνσης με κακόβουλο λογισμικό σε παρουσίασή του σε συνέδριο κυβερνοασφάλειας. Έτσι, μέσα από τη μεταγενέστερη αμφισβήτηση των ίδιων μεθόδων ο πραγματογνώμονας και μοναδικός μάρτυρας υπεράσπισης των τεσσάρων ιδιωτών ουσιαστικά ακύρωσε τον εαυτό του.
