Η σύγκρουση των δύο πυροσβεστικών ελικοπτέρων στην Ψάθα αφήνει πίσω της μια ανθρώπινη τραγωδία, αλλά και ένα κρίσιμο θεσμικό ζήτημα που δεν μπορεί να μείνει στη σκιά των επιχειρησιακών εξελίξεων. Ποιος έχει την ευθύνη να διερευνήσει με πληρότητα, τεχνική επάρκεια και ανεξαρτησία τις πραγματικές συνθήκες κάτω από τις οποίες σημειώθηκε το δυστύχημα;
Η εισαγγελική έρευνα έχει ανατεθεί στην Ελληνική Αστυνομία και, σύμφωνα με τα μέχρι σήμερα γνωστά στοιχεία, στη Διεύθυνση Αντιμετώπισης Οργανωμένου Εγκλήματος. Η αστυνομική και εισαγγελική διερεύνηση είναι απολύτως αναγκαία για την αναζήτηση τυχόν ποινικών ευθυνών. Ένα όμως αεροπορικό δυστύχημα, ιδίως όταν αφορά δύο εναέρια μέσα που επιχειρούν σε συνθήκες πυρόσβεσης, δεν εξαντλείται στο ποινικό του σκέλος.
Πρόκειται ταυτόχρονα για ένα σύνθετο αεροπορικό και επιχειρησιακό συμβάν, η πλήρης αποτίμηση του οποίου προϋποθέτει εξειδικευμένη γνώση και μεθοδολογία.
Στο επίκεντρο μιας τέτοιας διερεύνησης βρίσκονται οι συνθήκες της πτήσης, οι επικοινωνίες των πληρωμάτων, τα δεδομένα και τα ίχνη των εναέριων μέσων, η τεχνική τους κατάσταση, οι διαδικασίες επιχειρησιακής δράσης, οι οδηγίες που είχαν δοθεί, ο τρόπος συντονισμού και η συνολική εικόνα που υπήρχε στον αέρα τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή.
Όλα αυτά δεν αποτελούν λεπτομέρειες μιας δικογραφίας. Αποτελούν τον πυρήνα της προσπάθειας να διαπιστωθεί πώς δύο ελικόπτερα που επιχειρούσαν στην ίδια περιοχή οδηγήθηκαν σε σύγκρουση.
Η αρμοδιότητα που παραμένει στο επίκεντρο
Η Ελλάδα διαθέτει θεσμοθετημένο φορέα για τη διερεύνηση αεροπορικών και σιδηροδρομικών ατυχημάτων, τον Εθνικό Οργανισμό Διερεύνησης Αεροπορικών και Σιδηροδρομικών Ατυχημάτων και Ασφάλειας Μεταφορών, τον ΕΟΔΑΣΑΑΜ.
Ωστόσο, το θεσμικό πλαίσιο που διέπει τη λειτουργία του προβλέπει συγκεκριμένες εξαιρέσεις. Ο νόμος 5014/2023 εξαιρεί από το πεδίο εφαρμογής των σχετικών διατάξεων ατυχήματα και σοβαρά συμβάντα στα οποία εμπλέκονται αεροσκάφη που χρησιμοποιούνται για στρατιωτικές, τελωνειακές, αστυνομικές ή ανάλογες υπηρεσίες, με δυνατότητα συμμετοχής του ΕΟΔΑΣΑΑΜ όταν αυτό ζητηθεί από τον φορέα διερεύνησης του αρμόδιου υπουργείου.
Η πρόβλεψη αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην περίπτωση της Ψάθας, καθώς τα πυροσβεστικά ελικόπτερα επιχειρούν σε ένα σύνθετο πεδίο, όπου συνυπάρχουν η Πολιτική Προστασία, το Πυροσβεστικό Σώμα, οι χειριστές και οι φορείς που έχουν την ευθύνη των εναέριων μέσων.
Το κρίσιμο ζήτημα, επομένως, δεν είναι απλώς ποια υπηρεσία διεξάγει την εισαγγελική έρευνα. Είναι ποιος φορέας έχει αναλάβει τη διερεύνηση ασφάλειας του αεροπορικού συμβάντος και με ποια ακριβώς διαδικασία.
Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα είναι απαραίτητη όχι για λόγους θεσμικής τυπικότητας, αλλά επειδή από αυτήν εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό η ποιότητα και η αξιοπιστία του τελικού συμπεράσματος.
Άλλη η ποινική έρευνα, άλλη η διερεύνηση ασφάλειας
Η διάκριση είναι ουσιώδης. Η ποινική έρευνα αναζητά ενδεχόμενες παραβάσεις, πράξεις ή παραλείψεις που μπορεί να στοιχειοθετούν ευθύνες. Συλλέγει μαρτυρίες και στοιχεία, εξετάζει πρόσωπα και αξιολογεί εάν προκύπτουν αξιόποινες συμπεριφορές.
Η διερεύνηση ασφάλειας έχει διαφορετικό προσανατολισμό. Δεν αποσκοπεί πρωτίστως στην απόδοση ευθύνης, αλλά στην ανασύσταση του συμβάντος και στην αναζήτηση των παραγόντων που συνέβαλαν σε αυτό, ώστε να εντοπιστούν αδυναμίες και να αποτραπεί η επανάληψή του. Σε ένα αεροπορικό δυστύχημα, αυτή η διάκριση είναι καθοριστική.
Η κοινωνία δεν χρειάζεται μόνο να γνωρίζει εάν υπήρξε παράβαση ή αμέλεια. Χρειάζεται να γνωρίζει τι συνέβη στον αέρα, πώς εξελίχθηκε η κατάσταση, ποια δεδομένα είχαν στη διάθεσή τους οι εμπλεκόμενοι, ποιες διαδικασίες εφαρμόστηκαν και εάν υπήρχαν συστημικές αδυναμίες που δεν είχαν προηγουμένως εντοπιστεί. Αυτό είναι το πραγματικό αντικείμενο μιας ολοκληρωμένης διερεύνησης ασφάλειας.
Τι έχει γίνει με τον ΕΟΔΑΣΑΑΜ
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει, υπό αυτό το πρίσμα, ο ρόλος που είχε ή ενδέχεται να έχει ο ΕΟΔΑΣΑΑΜ στην υπόθεση.
Εφόσον ο Οργανισμός είχε αρχικά ενεργοποιηθεί, όπως προκύπτει από στοιχεία και έγγραφα που έχουν δει το φως της δημοσιότητας, είναι εύλογο να αποσαφηνιστεί θεσμικά ποια ήταν η συνέχεια και ποια υπηρεσία έχει σήμερα την ευθύνη της τεχνικής διερεύνησης.
Δεν πρόκειται για ζήτημα αντιπαράθεσης μεταξύ υπηρεσιών ούτε για προσπάθεια δημιουργίας εντυπώσεων. Πρόκειται για μια στοιχειώδη απαίτηση διαφάνειας σε ένα σοβαρό αεροπορικό συμβάν.
Ποιος συγκεντρώνει τα δεδομένα πτήσης; Ποιος αξιολογεί τις επικοινωνίες; Ποιος εξετάζει την τεχνική κατάσταση των ελικοπτέρων; Ποιος ανασυνθέτει την πορεία τους στον χώρο και τον χρόνο; Ποιος αξιολογεί τον επιχειρησιακό σχεδιασμό και τον συντονισμό των εναέριων μέσων;
Και, τελικά, ποιος θα έχει την επιστημονική και τεχνική ευθύνη για το πόρισμα που θα αποτυπώσει τις συνθήκες του δυστυχήματος;
Η τραγωδία απαιτεί θεσμική καθαρότητα
Η ανάγκη για καθαρές απαντήσεις γίνεται ακόμη μεγαλύτερη επειδή τα εναέρια μέσα αποτελούν κρίσιμο παράγοντα στην αντιμετώπιση των πυρκαγιών. Η ασφάλεια των πληρωμάτων τους δεν είναι μια παράλληλη παράμετρος της επιχειρησιακής δράσης. Είναι βασική προϋπόθεση για να μπορεί το σύστημα αεροπυρόσβεσης να λειτουργεί αποτελεσματικά.
Όταν δύο πυροσβεστικά ελικόπτερα συγκρούονται στον αέρα, η διερεύνηση δεν μπορεί να περιοριστεί στην αναζήτηση ενός προσώπου που ενδεχομένως έκανε ένα λάθος. Πρέπει να εξεταστεί ολόκληρη η αλυσίδα.
Ο σχεδιασμός της αποστολής, η επιχειρησιακή εικόνα, οι επικοινωνίες, ο συντονισμός, οι οδηγίες, η διαχείριση της εναέριας κυκλοφορίας στην περιοχή, οι διαδικασίες ασφαλείας, οι καιρικές και τοπικές συνθήκες, η τεχνική κατάσταση των μέσων και κάθε άλλη παράμετρος που μπορεί να συνέβαλε στην εξέλιξη του συμβάντος.
Και εδώ βρίσκεται η ουσία της υπόθεσης.
Η Πολιτεία οφείλει να καταστήσει σαφές ποιος έχει την ποινική αρμοδιότητα, ποιος έχει την τεχνική ευθύνη της διερεύνησης, πώς συνεργάζονται οι εμπλεκόμενοι φορείς και ποιος θα υπογράψει το τελικό πόρισμα.
Η ανάγκη αυτή δεν αφορά μόνο τους συγγενείς των ανθρώπων που βρέθηκαν αντιμέτωποι με την τραγωδία. Αφορά όλους όσοι επιχειρούν καθημερινά από τον αέρα απέναντι στις πυρκαγιές και όλους όσοι έχουν δικαίωμα να γνωρίζουν εάν το σύστημα μέσα στο οποίο εργάζονται είναι πραγματικά ασφαλές.
Η Ψάθα δεν μπορεί να γίνει άλλη μία υπόθεση που θα κλείσει όταν ολοκληρωθεί μια δικογραφία.
Το ζητούμενο στην συγκεκριμένη υπόθεση δεν είναι ποιος κρατά έναν φάκελο. Το ζητούμενο είναι ποιος διαθέτει την απαιτούμενη ανεξαρτησία, τεχνογνωσία και θεσμική αρμοδιότητα για να ανασυνθέσει με ακρίβεια όσα συνέβησαν στον αέρα. Και, κυρίως, ποιος θα διασφαλίσει ότι από την τραγωδία της Ψάθας θα προκύψουν πραγματικές απαντήσεις και συγκεκριμένα μέτρα ασφάλειας, ώστε μια αντίστοιχη σύγκρουση να μη χρειαστεί ποτέ ξανά να διερευνηθεί.
Στις 2 Αυγούστου, ημέρα της τραγωδίας, το eReportaz είχε φέρει στο φως το πρωτόκολλο στις επιχειρήσεις αεροπυρόσβεσης. Όπως ανέφερε μεταξύ άλλων στο ρεπορτάζ του ο Κίμων Λογοθέτης: “τα διεθνή επιχειρησιακά πρωτόκολλα προβλέπουν ότι κάθε πλήρωμα λαμβάνει συγκεκριμένη αποστολή και συγκεκριμένη πορεία προσέγγισης. Παράλληλα εφαρμόζονται διαδικασίες κάθετου και οριζόντιου διαχωρισμού των εναέριων μέσων, ώστε δύο ελικόπτερα να μη βρίσκονται ταυτόχρονα στην ίδια πορεία και στο ίδιο ύψος χωρίς ασφαλή διαχωρισμό. Στόχος είναι κάθε μέσο να ολοκληρώνει τη ρίψη του και να απομακρύνεται πριν εισέλθει το επόμενο στην ίδια περιοχή επιχειρήσεων.
Παρά τις διαδικασίες αυτές, οι πιλότοι διατηρούν πάντοτε την ευθύνη της ασφαλούς εκτέλεσης της πτήσης. Εάν διαπιστώσουν ότι δεν υπάρχουν οι απαραίτητες προϋποθέσεις ασφαλείας ή ότι υπάρχει κίνδυνος σύγκρουσης, έχουν τη δυνατότητα να διακόψουν την προσέγγιση και να επαναλάβουν τον ελιγμό όταν οι συνθήκες το επιτρέψουν.
Σημαντικό ρόλο διαδραματίζει πλέον και η τεχνολογία. Πολλά εναέρια μέσα διαθέτουν συστήματα GPS και ηλεκτρονικής καταγραφής της πορείας τους, ενώ υπάρχουν προηγμένα συστήματα διαχείρισης στόλου και παρακολούθησης θέσης. Ωστόσο, η ύπαρξη τέτοιων συστημάτων δεν σημαίνει ότι κάποιος από ένα κέντρο επιχειρήσεων παρακολουθεί σε πραγματικό χρόνο, με ακρίβεια λίγων μέτρων, κάθε ελιγμό των ελικοπτέρων ή μπορεί να παρέμβει άμεσα όπως συμβαίνει στον έλεγχο της πολιτικής αεροπορίας. Η εξέλιξη μιας επιχείρησης αεροπυρόσβεσης μεταβάλλεται συνεχώς και μεγάλο μέρος της ασφάλειας βασίζεται στις διαδικασίες συντονισμού και στην επιχειρησιακή κρίση των πληρωμάτων”
